Αλλεπάλληλα εκλογικά αποτελέσματα τον τελευταίο καιρό, στις δυτικές χώρες ιδίως, έχουν δημιουργήσει σκέψεις και συναισθήματα. Σε σειρά χωρών, λαϊκιστές ηγέτες, ηγέτες που ευνοούν τάσεις απομονωτισμού και προστατευτικές πολιτικές του παρελθόντος θριαμβεύουν. Ένας νέος εθνικισμός δείχνει να διεκδικεί πρωτεύοντα ρόλο και πάλι στις διεθνείς εξελίξεις. Στις επελαύνουσες εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών, με την ξέφρενη ταχύτητα και τις συνεχείς αλλαγές, συγχωνεύσεις και συγκεντρώσεις κάθε είδους, μια τάση επιβράδυνσης ή και επιστροφής σε παλαιότερα πρότυπα, είναι εμφανής.

Η πατέντα, λίγο πολύ κοινή. Το μέτωπο του λαϊκισμού έχει βρει το “κουμπί”. Επιθετική ρητορική, εναντίον ενός “συστήματος” το οποίο θεωρητικά είναι απέναντι, ασχέτως αν έχει ήδη βοηθήσει τα μάλα κάποιον να αναδειχθεί και εάν έχει προηγουμένως εκτοξεύσει τη δημοφιλία του, πόλεμος κατά των “ξένων”, της “παγκοσμιοποίησης” και των αλλαγών εν γένει, που ήρθαν να ανατρέψουν τον πάλαι ποτέ “ωραίο και νοικοκυρεμένο” τρόπο ζωής μας. Απλουστευτική παρουσίαση των προβλημάτων, εντελώς σχηματική, υποτυπώδης αναφορά σε λύσεις, με κύρια αναφορά στο συναίσθημα, στις δήθεν παραδοσιακές αξίες και στην ευημερία των “δικών μας” που καταπιέζει και αγνοεί ένα ολόκληρο σύστημα.

Το είδαμε να θριαμβεύει στην Αγγλία, ακολούθησαν εμφατικά οι ΗΠΑ, μετά η Ιταλία (που είχε δώσει ξανά δείγματα γραφής) και μόνη εξαίρεση (ως προς το αποτέλεσμα, γιατί η τάση είναι ίδια) η Αυστρία. Και βέβαια, για να μην το ξεχνάμε, το δρόμο είχε ανοίξει η δική μας περίπτωση, με ένα κυβερνητικό συνασπισμό που είχε τάξει τα πάντα στους πάντες, είχε επιτεθεί δριμύτατα στο διεθνές σύστημα που σταδιακά θα άλλαζε, μόνο και μόνο για να γίνει στην πράξη το πιο πειθήνιο εργαλείο του, στέλνοντας μέρος των υποστηρικτών του σε ακόμα πιο ακραίες επιλογές στο εξής.

Βασικό χαρακτηριστικό όλων αυτών των εγχειρημάτων η ελάχιστη σχέση τους, σε βαθμό που φαίνεται να μην τους ενδιαφέρει καθόλου, με την αλήθεια! Δεν είναι τυχαία η παραγωγή νέου όρου, για την περιγραφή του φαινομένου: “post truth politics!”. Η πολιτική της “μετά-αλήθειας”…Όσο ανατριχιαστικό κι αν ακούγεται, είναι απολύτως ακριβές. Οι υποψήφιοι και μετέπειτα ηγέτες, μιλούν με απλοποιημένα συνθήματα και αναπαράγουν “ειδήσεις” που ελάχιστη ή καμία σχέση δεν έχουν με την πραγματικότητα. Σε αυτό βοηθούν και οι τάσεις της εποχής, με την ισχύ των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και τον (ελάχιστο) έλεγχο που έχουν στην αναπαραγωγή ψεμάτων -κι εδώ έχει ανοίξει συζήτηση για το πώς αυτό μπορεί να περιοριστεί ιδίως πχ στο facebook ή στο twitter- αλλά και στα παραδοσιακά ΜΜΕ και τον τρόπο που άσκησαν το λειτούργημά τους όλα τα χρόνια της εημερίας και του αναπτυξιακού boom! Με έμφαση στην παραγωγή θορύβου και τηλεθέασης και ελάχιστη προσοχή στην ουσιαστική διάσταση ενός θέματος και στο κατά πόσο όντως συνιστά “είδηση”. Αλλά αυτά θα ήταν βασικό θέμα αυτοτελών εισηγήσεων. Το θέμα εδώ είναι πως οι πανίσχυρες αυτές τάσεις, σε μεγάλο ή και όχι διάστημα, διαμόρφωσαν συνθήκες που οδηγούν σήμερα στα αποτελέσματα που βλέπουμε. Και το ερώτημα είναι αυτό: είναι λοιπόν ανίκητος ο λαϊκισμός;

Και για να βάλουμε και άλλους προσδιοριστικούς παράγοντες, είναι ανίκητος σε κοινωνίες με παράδοση δημοκρατίας και συχνές εκλογές, όταν οι κοινωνίες αυτές βιώνουν σημαντικές κρίσεις; Γιατί βέβαια, δεν είναι πρωτότυπα ιστορικά γεγονότα αυτά. Εκδηλώνονται με τα μέσα της εποχής, αλλά ως φαινόμενα τα έχουμε ξαναδεί. Και δεν οδήγησαν σε ευχάριστες εξελίξεις. Για την ακρίβεια οδήγησαν μαθηματικά στις μεγαλύτερες καταστροφές που γνώρισε η ανθρώπινη ιστορία. Γιατί λοιπόν νιώθουμε έκπληξη; Δεν λένε πως η ιστορία επαναλαμβάνεται; Ναι, βέβαια, απλά η μακροχρόνια σχετική ευημερία και ειρήνη που βίωσε ο δυτικός κόσμος είχαν διαμορφώσει και προσδοκίες διαρκούς εξέλιξης, συνεχούς βελτίωσης και μηδενικής πιθανότητας επιστροφής στο παρελθόν. Άλλοι μίλησαν και για “το τέλος της Ιστορίας”. Αρκούσε μόνο μία μεγάλη κρίση, παρόμοια και αυτή με άλλες αντίστοιχες, για να αναθεωρήσουμε πλήρως και να ψάχνουμε πάλι μοντέλο για να εξηγήσουμε τι συμβαίνει και πού πάμε.

Γιατί όλη αυτή η τάση βέβαια, δεν δημιουργήθηκε στο κενό. Πατάει πάνω σε μια μεγάλη κρίση που εμφανίζεται ως οικονομική, αγγίζει όμως όλα τα επίπεδα του τρόπου με τον οποίο έχουμε δομήσει τη ζωή μας, στη Δύση και αλλού. Μια κρίση των υπερβολών του “καπιταλιστικού” συστήματος, που έχει αγγίξει τα όριά του, δημιουργεί ανισότητες και αδικίες και προκαλεί μεγαλύτερη δυσαρέσκεια από ικανοποίηση. Γιατί, εκεί κρύβεται το μυστικό και η επιτυχία του. Όσο μπορούσε να καλύπτει τις γνωστές του ανισορροπίες, με τη διαρκή υπόσχεση μιας καλύτερης ζωής, ενός “ονείρου” (αμερικάνικου ή όχι), οι πολίτες υπέμεναν και νομιμοποιούσαν καταστάσεις. Τώρα, που η υπόσχεση δεν μπορεί πλέον να εκπληρωθεί, ούτε ως προς τα προσχήματα, αρχίζουν οι αντιδράσεις. Και ας μην είναι ορθολογικές.

Οι υπερβολές του καπιταλισμού και η απληστία συγκεκριμένων κύκλων μέσα σε αυτόν-που οδήγησε και στην κρίση του 2008 στις ΗΠΑ- είναι η μία συνιστώσα που αξίζει μελέτης. Η άλλη είναι η επέκταση του δυτικού “μοντέλου”, δηλαδή της ελεύθερης οικονομίας και της δημοκρατίας με τη μία ή άλλη μορφή, διεθνώς. Η… στένωση είχε προβλεφθεί από τους διορατικούς εδώ και χρόνια. Το “είδε” πχ ο Π. Κονδύλης από τη δεκαετία του ’90, όταν έλεγε πως υπάρχουν όρια (πόρων και λογικής) στην ευημερία και επιπτώσεις από το μοίρασμα της πίττας σε περισσότερους. Όσο κι αν η μυωπία της ευμάρειας και οι ποταμοί εικονικού χρήματος θόλωσαν την όρασή μας. Το σημείο που είμαστε είχε προλεχθεί. Η ραγδαία ανάπτυξη περιοχών που έως πρόσφατα αποτελούσαν τα “παρασκήνια” της Δύσης, το θέατρο επιχειρήσεών της και τους παρόχους των αγαθών για την ευημερία της, θέτει διλήμματα και οδηγεί σε αδιέξοδα ή ακόμα και σε συγκρουσιακές προοπτικές. Η Κίνα, η Ινδία και τόσοι άλλοι, δεν βολεύονται πια σε ρόλο βολικού κομπάρσου. Διεκδικούν μερίδιο στην πίττα ευημερίας και μάλιστα πλουσιοπάροχο.

Τα “κακομαθημένα παιδιά” της Δύσης, μετά από αιώνες εξασφαλισμένης ποιότητας διαβίωσης, αντιδρούν σπασμωδικά. Δεν κατανοούν τις νέες συνθήκες και εύλογα δυσαρεστούνται. Επιλέγουν όμως τα βολικά παραμύθια για την δήθεν “άκοπη επιστροφή στις εποχές που ήμασταν καλά”. Για την κρίση και την κακοπέρασή μας, φταίει το απρόσωπο σύστημα. Η παγκοσμιοποίηση. Οι “άλλοι” που εισβάλλουν απρόσκλητοι στο τραπέζι μας. Πού καιρός, να δούμε και την υπόλοιπη αλήθεια, που πονάει πιο πολύ; Να δούμε για την γήρανση, ιδίως της Ευρώπης, για την απώλεια του δυναμισμού της, στην παραγωγή, την καινοτομία; Με αφηγήσεις συνέχεια για τα “περασμένα μεγαλεία”, δεν κερδίζεται ο 21ος αιώνας. Ούτε με βαριές δομές, παράλυτους θεσμούς και σπιθαμιαίους ηγέτες.

Στη μεγάλη κρίση της εποχής, τα αντίδοτα ήρθαν σε διαφορετικά μπουκάλια. Το πιο “γενναιόδωρο” των ΗΠΑ και το πιο “τσουρούτικο” της Ευρώπης, που αν και παλιά ιστορικά, ως θεσμική ύπαρξη αποδεικνύεται ανώριμη, άτολμη και ατελής. Και πλέον αντιμετωπίζει ιστορικό σταυροδρόμι: εξέλιξη με πίστη στην πρόοδο 60 ετών ή επιστροφή σε σκοτεινές εποχές; Οι πολίτες, με περίσσιο συναίσθημα και ίσως έλλειψη βιωμάτων των παλαιότερων, επιλέγουν αντιδραστικά. Αλλά αυτό, ως παροδικό αποτέλεσμα, δεν πρέπει να κλονίσει την πίστη μας στη δημοκρατία. Μας το θύμισε εύγλωττα ο απερχόμενος Πρόεδρος Ομπάμα από την Αθήνα. Η απάντηση είπε, είναι η περισσότερη δημοκρατία. Ως συνολικά καλύτερη πρόταση. Και ας έχει σε στιγμές, πισωγυρίσματα. Και ας μην έχει, σε τομείς, τη “βέλτιστη αποτελεσματικότητα”. Θα έρθει και αυτή, ξανά/ Όταν η δημοκρατία λειτουργήσει στο πλήρες της δυναμικό. Όχι ως κακέκτυπο ή δικαιολογία.

Γιατί η δημοκρατία δεν είναι εύκολο πολίτευμα. Το αντίθετο. Και έχει πολλές άλλες προϋποθέσεις για να λειτουργήσει. Για να ορθώσει τις άμυνές της και να αποφύγει τις παρεκτροπές, όπως η κλασσική όσο και σύγχρονη παραφωνία των εραστών του ψέματος. Απαιτεί καλλιέργεια. Συνειδητούς λειτουργούς, παντού και ιδίως πολίτες. Που είναι ενεργοί σε κάθε βήμα, σε κάθε απόφαση και όχι περιοδικά. Που ασκούν δικαιώματα και θεωρούν αυτονόητες τις υποχρεώσεις για το κοινό τους σπίτι! Απαιτεί λοιπόν ολοκληρωμένους χαρακτήρες, μορφωμένους και ενημερωμένους, πολίτες που έχουν αντίληψη της ευθύνης τους και δεν την αποποιούνται! “Εγώ μοναχός έχω την ευθύνη”, που φωνάζει και ο Καζαντζάκης για να μας παρακινεί!

Ούτε δεδομένη είναι η δημοκρατία. Δεν υπάρχει αυτονόητα, ούτε κατά παράδοση. Για να παραμείνει λειτουργική, πόσο μάλλον βελτιούμενη, οφείλει να αποτελεί διαρκές ζητούμενο, στο παρόν, από αγωνιούντες, συμμετέχοντες πολίτες-φύλακες. Τότε οι όροι για να είναι επιτυχής, θωρακισμένη από επιτήδειους αλλά και αποτελεσματική για τους πολίτες της, υπάρχουν και μπορούν να εγγυηθούν γι΄αυτήν. Τότε και μόνο τότε, η απάντηση “Δημοκρατία” στα ερωτήματα, μπορεί να δώσει λύσεις στην κοινωνία και τον καθένα ατομικά και να επιβεβαιώνει διαρκώς το λόγο για τον οποίο αποτελεί προτιμητέα επιλογή και πολίτευμα για την οργάνωση της ζωής μας. Έως τότε, υπό αυτές τις συνθήκες που επικρατούν σήμερα, ο λαϊκισμός και η δημαγωγία έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να καθίστανται και πιο συχνά η πραγματικότητά μας.

Δημοσιεύτηκε στο:

Capital.gr